BASTONCULUK

BASTONCULUK

     Bastonculuk da diğer meslekler gibi toplum yaşamına ihtiyaçtan girmiştir. Türklerde ise asa kullanma geleneği XIX. Yüzyılın ilk çeyreğine kadar devam eder. II. Mahmut’un başlattığı batılılaşma hareketi kıyafette de kendini hissettirmiş ilk baston taşıyan da padişahın kendisi olmuştur.

Kiren Ağacı Gerek

     Batı Karadeniz Bölgesinde kızılcık ağacına “kiren” ağacı denirmiş.  Baston yapımı için kiren ağacına ihtiyaç vardır. Baston yapımında kızılcık ağacından başka çam, döngel (muşmula), çınar, fındık, meşe, kiraz, porsuk ağacı, akçaağaç, kayın, akgürgen, kavak ağaçları da kullanılır, ancak en iyi baston kızılcık ağacından yapılır. Baston yapımı için ağaç kesimleri onuncu ayda başlar ve üçüncü ayda biter. Diğer bir deyişle, ağacın gövdesine su yürümeye başladığı bahar aylarında kesim yapılmaz. Baston için kesilen dalların çaplarının en az 3-4 cm. olması gerekmektedir. Çünkü kuruyunca bu çap bayağı düşer. Kesilen dallar itinalı şekilde istif edilerek bir yıl bekletilir. Bekletme işlemi havadar, rüzgarlı bir yerde yapılmalıdır. Bir yıl havadar bir yerde istiflenerek bekletilen dallar daha sonra ekmek fırınlarında fırınlanır. Dalların fırın içerisinde ne kadar kalacağını bu işin ustaları iyi bilirler.

     Fırının ısısına, ateş durumuna göre de fırınlama zamanı değişir. Dallar fırında aşırı bekletilip kurutulursa eğri olanlarına doğrultma işlemi yapılamaz. Her ne kadar doğru zamanlama yapılıp dallar fırınlansa da bir miktar nem ağaç içinde mutlaka kalır. Depoda bekletildiği süre içerisinde de kurtlanmaya karşı kireçlenir. Kireçleme işleminde kireç dalların alt tarafına bırakılır. Bekletme işlemi bir yılı geçmemelidir. Zaman uzarsa da dallarda kurtlanma başlar.

Kızılcık Lifli Bir Ağaçtır

     Bir yıl bekletilen dallar el tornalarında çekilir. Elde torna işi çok zaman kaybına neden olduğundan artık bu işler makinelerde yapılmaktadır. Budaklı, kabuklu dal makinenin daire şeklinde olan ağzı içerisinden sokulur. Makinenin diğer tarafından dallar tesviye edilmiş, temizlenmiş olarak çıkarılır. Üzerinden kabuğun sıyrılıp alınmasından sonra kendine gelmesi için tornadan sonra dallar bir gün bekletilir. Dalların çoğu doğru değildir. Bunun için doğrultulmaları gerekir. Doğrultma tahtası ise, yaklaşık olarak 90x30x6cm ölçülerinde sağlam bir ağaçtan kesilme tek parça tahtadır.

     Bazı bastonların sapı kendinden olabiliyor ama olmayanlara genellikle ceviz ağacından yapılma sap takılmaktadır. Daha önceleri baston sapı için “karaca ayağı” kullanılırken karaca avı yasaklanınca keçi ayağı kullanılır olmuş.

     Bastonun pabuç kısmı yere değen uç bölümüdür. Çabuk aşınmasın, uzun ömürlü olsun diye manda boynuzundan yapılırmış fakat günümüzde manda boynuzu bulmak zor olduğundan bunun yerine sert plastik poliamid kullanılmakta. Pabuç bastonun uç kısmına çakılmaz, diş açılarak takılır. Takılan uç çıkmasın diye de deniz tutkalı ile sağlamlaştırılır.

Desenine Göre İz Yapılır

     Sapı ve pabucu takılan bastonluk dalın üzerine hangi desen yapılacaksa çizimi yapılır. Çizilen modele göre el testeresi ile kaba işlemi yapılır. Baklava dilimi bir model olacaksa da testere ile hem sağa hem sola doğru keserek iz bırakılır. Testereden sonra törpüleme işi başlar. Bu izler törpü yardımıyla derinleştirilerek yapılmak istenen şeklin kabası ortaya çıkarılır. Testere ile açılan ince yivler törpü ile kanala dönüştürülür. Törpü ile de araları açılır. Baston üzerine yapılan şekillendirme sonrasında oluşan törpü izleri ise sistire ile kazıyarak giderilir. Sistire işi gerçekten zor ve hayli uğraşı gerektiren bir iştir. Sistirenin giremediği ince yerler ise ince eğe ile temizlenir. En son işlem ise zımparalamadır. Eskiden çabuk yıpranan yırtılan kağıt zımparalar kullanılırdı. Günümüzde teknolojinin nimetlerinden olan 80’lik ince zımpara veya 120’lik su zımparaları kullanılmaktadır.

Gürgen Sarımtırak Renk Alır

     Klasik yılanlı baston için genelde boyama işlemi yapılmaz. Boyama için kezzap kullanılır. Kezzabın baston boyama işinde kullanılması için önce kezzabın içerisine demir parçaları atılıp eritilir. Daha sonra bir miktar kezzap fırça ile nakışın boyanacak bölümüne sürülür. Kezzap sürülen bölüm ocak üzerine tutularak ısıtılır. Gazlı ocaklar yokken bu işlemi talaş mangalında yaparlarmış. Kezzap sürülen yer ısıtılınca kezzabın kendine has rengi ortaya çıkar. Kezzap aynı zamanda ileride oluşacak bir kurtlanmayı da önler. Sıvama model bastonlarda törpüleme, sistire ve zımpara işleminden sonra boyamada zift kullanılır. Madeni esans içerisinde eritilen zift bir bez yardımıyla bastona sürülerek renklendirme işlemi yapılır. Siyah renk için çini mürekkebi kullanılır. Bu, ahşap için en uygun boyadır. Osmanlı döneminde, Süleymaniye Camii’nde yanan kandillerin islerinin toplandığı bir yer vardı. Bu islerden mürekkep yapılıp, yazı ve minyatürlerde ahşap boyamada siyah renk olarak kullanılırdı. Yakın zamana kadar tabelacılıkta da cama yazılan altın varak levhaların arkasına zemin boyası olarak sürülürdü. Eski tabelacı ustalarına göre cama en iyi yapışan boyaydı. Kızılcık ağacı ahşap boyasını emmez. Bir başka boyama yolu da toz ahşap boyalarının ispirto içerisinde eritilerek sürülmesidir. Günümüzde çıkan yeni nesil boyalardan önce bastonların boyama işinde kezzap ve kök boyalar kullanılırdı. Gürgenle kızılcık arasındaki farkı pek çok kimse anlayamaz. Gürgen boyanınca sarımtırak bir renk alır, kızılcık ise boyandığında beyaza döner.

Emeğe Fiyat Biçmek Zordur

     Ülkemizde bastonculuk denilince akla başta Zonguldak’ın Devrek ilçesi ile bütünleşmiş Devrek Bastonculuğu gelir ve yine Bitlis’in Ahlat ilçesinde de bastonculuk işi yapılmaktadır.

     Çin malı bastonlar çok ucuza satılmakta, alüminyum profilden yapılan bastonlarda ucuz olmasından dolayı tercih edilmektedir. El işi bastonlar artık kullanım amacı ile değil de hediyelik eşya olarak meraklısı tarafından satın alınıyor. Yapılan iş, verilen emek göz önüne alındığında pahalı olmadıklarını düşünmek gerek. Emeğe fiyat biçmek zordur. Artık elde baston yapan ustaların oldukça azaldığı görülmektedir. Baston artık makinelerde yapılmaktadır. Hal böyle olunca da makine bastonu ile el emeği bastonlar arasında fiyat olarak rekabet olması düşünülemez.

     Bastonda ideal ölçü 90-92 cm’dir. Bastonu elinize aldığınızda kol hafifçe bükülmelidir. Bastonun elle tutulan yerine sap denir. Kızılcık dalının kalın tarafı sapı oluşturacak şekilde kesimi yapılmış ise bu baston tek parça halinde çıkar. Böyle Kızılcık dalı bulmak her zaman nasip olmaz.

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Required fields are marked *

*